روزی محمدرضای چهارساله از من پرسید؛ «اگر همه ما قهرمانان یک داستان باشیم، وقتی داستان تمام شود، ما هم مثل قهرمان های داستان «نیست» می شویم؟ خیره خیره او را نگاه کردم و به او گفتم؛ بله، هر داستانی یک روز تمام می شود. بسیاری از قصه ها زود فراموش می شود و برخی از داستان ها به همراه قهرمانانش سالیان دراز زنده اند و با ما زندگی می کنند. قهرمانانش آنقدر زنده اند که انگار با تو نفس می کشند، حرف می زنند، زندگی می کنند و حتی سرنوشت تو را رقم می زنند و این بار او به من خیره شد و هیچ نگفت. دوم آذر ۱۳۱۲ هم سرآغاز یک داستان پرفراز و نشیب است که قهرمانانش هنوز در ذهن و فکر و دل ما زندگی می کنند و حضور دارند. هنوز ۱۶ سال بیشتر نداشت که برادر بزرگ ترش آذر شریعت رضوی در سال ۱۳۳۲ به شهادت رسید. تمام کلامش سرشار از خاطرات خوش از برادران بزرگ ترش است. اما مرگ آذر شریعت رضوی اندوهی ماندگار بر دل او نشاند. پس از چند صباحی در رشته زبان فرانسه در دانشسرای مقدماتی تهران مشغول به تحصیل شد. اما پس از تاسیس دانشسرای مقدماتی مشهد، با اصرار پدر به مشهد بازگشت و مجبور به تحصیل در رشته ادبیات شد. در کلاس های دانشسرای مشهد برای اولین بار با پسری آشنا شد که مترجم کتاب های «ابوذر غفاری» و «اسلام مکتب واسطه» بود و آن کسی نبود جز علی شریعتی. پوران شریعت رضوی از اولین آشنایی اش با علی شریعتی می گوید؛ یک روز دکتر غلامحسین یوسفی که یکی از استادان ما بود، برای من کتاب مسعود سعدسلمان را به عنوان موضوع تحقیق تعیین کرد. پرسیدم این کتاب را از کجا می توانم پیدا کنم. از پشت سر من علی شریعتی آرام گفت؛ «من این کتاب را دارم، برایتان می آورم.» و این دومین دفعه آشنایی پوران و علی شد. پوران از خانواده یی مذهبی و پدرش از خادمان آستان رضوی بود، اما به گفته خودش پدر هرگز به خاطر حجاب به او سختگیری نکرد. زمانی که در سال ۳۶ علی شریعتی به همراه پدر و ۱۴ نفر دیگر بازداشت شدند، پس از آزادی همه هم کلاسی ها و برخی از استادان به استقبال او رفتند. بچه های کلاس همگی با هم آشنا بودند و با هم درس می خواندند و کارهای تحقیقاتی خود را با مشارکت هم انجام می دادند.
- شما هم با دکتر درس می خواندید؟
بله.
- حالا چرا با دکتر درس می خواندید؟
علی با وجودی که شاگرد نامنظمی بود و خیلی تابع مقررات دانشگاه نبود اما تسلطش بر ادبیات و دروس دیگر از هم کلاسی ها بالاتر بود و به همین دلیل همه را راهنمایی می کرد. به خانه ما هم می آمد و به من در تنظیم کنفرانس ها و مقالاتی که باید تهیه می کردم کمک می کرد. غهمین روابط زمینه های خواستگاری و ازدواج پوران و علی شد.ف وقتی مساله خواستگاری پیش آمد به تفاوت های خانوادگی مان اشاره کردم و گفتم؛ همه برادرانم تحصیلکرده اند، من هم دوست دارم درس بخوانم و کار کنم. علی هم در جواب من بر ضرورت ادامه تحصیل و اهمیتی که برای او داشت اشاره کرد. با این وجود تردید داشتم. در اینجا بد نیست خاطره یی را برایتان تعریف کنم. روزی با برادر بزرگم، دکتر رضا، تصمیم گرفتیم برای تحقیق به خانه علی برویم. غروب یک روز پاییزی لباس تر و تمیزی پوشیدم و به همراه برادرم سوار درشکه یی شدیم و به خانه علی رفتیم. برادرم در زد. شوهرخواهر علی- آقای عبدالکریم شریعتی- جلوی در آمد و برادرم از ایشان پرسید؛ استاد شریعتی هستند؟ او گفت؛ خیر. برادرم دوباره گفت؛ علی آقا هستند؟ آن آقا گفت؛ خیر و ما دست از پا درازتر به خانه برگشتیم. طبیعتاً کار ما خیلی متعارف نبود.
فردای آن روز علی مرا در دانشگاه دید و گفت؛ «دیدی دیشب آمدید خواستگاری و راهتان ندادیم.»
- آیا وقتی با دکتر آشنا شدید، حدس می زدید که همسر نویسنده یی شوید که روزی افکار و اندیشه اش در ایران تا این حد تاثیرگذار شود؟
علی از همان روزهای اول هم به دلیل نسبتش با استاد شریعتی و هم به دلیل شخصیت و آگاهی هایش از دیگران متمایز بود. حتی استادان هم حساب خاصی برای او باز می کردند و برخوردشان با او متفاوت بود. بی نظمی هایش را می بخشیدند و با وجودی که بارها مقررات را زیر پا می گذاشت، اغماض می کردند. استاد ادبیاتمان اصلاً بدون حضور او کلاس را شروع نمی کرد و از ما می خواست او را که اغلب با یکی از دوستانش در تریای دانشگاه مشغول بازی شطرنج بود، صدا کنیم. نکته یی که در رفتار علی قابل توجه بود بی اعتنایی اش به انتظارات و توقعات محیط بود. خیلی خودش را درگیر موقعیتش نمی کرد. فرزند استاد شریعتی بود و فعال سیاسی و مترجم و اهل قلم و به خصوص شناخته شده در محافل ادبی مشهد آن زمان و... با این همه در برخوردش با هم کلاسی ها خیلی راحت و بی تکلف و در برخورد با استادان هم آزاد و راحت بود. من با وجودی که خیلی اهل ادبیات نبودم، حس می کردم- مثل بسیاری از هم کلاسی هایم- که با آدم خاصی سر و کار دارم، آدمی با سرنوشتی متفاوت و اگر تقاضای ازدواج او را رد کنم، روزی باید حسرت بخورم.
- پایان نامه شما مربوط به چه موضوعی بود؟
موضوع پایان نامه من عرفان و تصوف حافظ بود و علی هم در تنظیم این پایان نامه به من کمک زیادی کرد. یکی از همین روزها که اتفاقاً ژاکت سفیدی بر تن داشتم به دانشگاه رفتم. علی یک یادداشت روی پایان نامه من گذاشت و به من داد. یادداشت او این بود؛ «خانم پوران شریعت رضوی شما را به آن ژاکت سفیدتان قسم که حتماً این پایان نامه را با دقت از اول تا آخر بخوانید.»ازدواج ما هم طبیعتاً خیلی با همان انتظاراتی که محیط از او داشت منطبق نبود.
- قبل از ازدواج چه تصوری از زندگی با یک متفکر داشتید؟
در آغاز تصورم بسیار رویایی بود. می دانستم که زندگی با یک نویسنده یا آدم سیاسی پستی و بلندی دارد. اما آن چیزی که برای من قابل پیش بینی نبود، این بود که همه زندگی خصوصی مان تحت الشعاع دغدغه های فکری و آرمان های او قرار گیرد. زندگی خانوادگی در این ۱۹ سال زندگی مشترک حاشیه بود و نه متن. اتفاق بود و نه متداول. البته اتفاقاتی بود پر از حکایت و همدلی و مهربانی.
- پس از چه مدتی راهی پاریس شدید؟
پس از ۵/۱ سال بعد از ازدواج علی به دلیل اینکه شاگرد اول شده بود، بورس تحصیلی گرفت و ما به پاریس رفتیم. در پنج سال اقامت در اروپا دو سه بار آدرس عوض کردیم. در اتاق هتلی با حداقل امکانات در محله ۱۴ پاریس مستقر شدیم. بچه ها را زیر دستشویی می شستم و گاه برای امرار معاش مجبور بودم کارهای کوچک دانشجویی کنم. بورس کفایت نمی کرد. سختی ها و بی پولی ها فشار زیادی بر ما می آورد. علی علاوه بر درس، فعالیت های سیاسی هم داشت و طبیعتاً وقتی برای مشارکت در امورات زندگی روزمره نداشت. من درس می خواندم و بچه داری می کردم. البته علی در نگارش تز به من خیلی کمک می کرد اما در بچه داری خیر، با کمبود مالی هم راحت تر از من کنار می آمد. با این وجود همیشه قدرشناس بود و در رفتارش هیچ اثری از آن کلیشه های مردسالارانه دیده نمی شد.
گهگاه هم این شعر حافظ را برای من زمزمه می کرد.
نسیم صبح سعادت بدان نشان که تو دانی
خبر به کوی یار ببر بدان زبان که تو خوانی
تو پیک خلوت رازی دیده بر سر راهت
به مردمی نه به فرمان چنان بران که تو دانی
گهگاه که صدای من در می آمد برای اینکه آرامش را برقرار کند، همه قصور را بر گردن می گرفت و البته کار خودش را می کرد. کار خودش هم که معلوم بود؛ نوشتن و حرف زدن و از هر فرصتی برای فراهم کردن خلوتی استفاده کردن. با وجودی که به شدت عاطفی بود و از کنار روابط انسانی و خانوادگی نمی گذشت اما به قول خودش از سقف، نظم و تکرار فراری بود. بعد از پنج سال اقامت درسمان که تمام شد با سه فرزندمان به ایران بازگشتیم و البته می دانید که سر مرز دستگیر شد و باقی قضایا تا بالاخره در مشهد مستقر شدیم. او پس از یک سال ونیم، تدریس در دانشگاه را شروع کرد و من هم تدریس در دبیرستان را.
- برخوردش با بچه ها چگونه بود؟
اگر در خانه بود بسیار عمیق بود و عاطفی و بی اقتدار. اینکه می گویم اگر، به دلیل این است که از همان سال اول ورود به ایران، یعنی در سال ۱۳۴۳، پس از مدتی تدریس در دهات اطراف مشهد علی به مدت یک سال به تهران رفت. بعد از تدریس در دانشکده مشهد هم کم کم سخنرانی ها در تهران و شهرستان ها شروع شد. مواقعی بود که یک ماه در خانه نبود ولی روزی که در خانه بود، خیلی به بچه ها می رسید و حضورش همیشه با هیجان همراه بود. مثلاً هوس می کرد یازده شب آنها را به طرقبه ببرد و اعتراضات من به جایی نمی رسید. گاه آنها را به سینما می برد. هرچه می گفتم این فیلم ها به درد بچه دبستانی نمی خورد کار خودش را می کرد. موضوع انشا به آنها می داد و کتاب می خرید و البته به آنها اجازه می داد هر چقدر پول می خواهند از جیبش بردارند. حضورش در خانه برای بچه ها هیجان آور بود؛ برای اینکه از روند همیشگی خارج می شد. یک جلویش بی نهایت صفرها را در یکی از همین روزهای خانه نشینی برای احسان نوشت تا او نوشتن را یاد بگیرد. برخوردش با دختران هیچ وقت آمرانه نبود. در دوران اقامتش در تهران به دلیل سخنرانی های ارشاد، برایشان نامه می نوشت و غیبتش را توضیح می داد. در آن موقع سوسن و سارا هفت، هشت ساله بودند. متلک می گفت و دست می انداخت و به شکل غیرمستقیم اشکالاتشان را گوشزد می کرد. اگر می فهمید نمره یی کم آورده اند با متلک نارضایتی اش را نشان می داد؛ عیبی ندارد. درس را کنار بگذار و منتظر یک خواستگار پولدار، پسرحاجی باش. یادم هست زمانی که تازه علی از زندان آزاد شده بود، سال ۵۴، از مدرسه به من اطلاع دادند که یکی از بچه ها در دستشویی مدرسه شعار نوشته. شب علی سوسن و سارا را نشاند و گفت؛«شنیدم شماها خیلی مترقی شدید. شعار می نویسید. من کتابی دارم به نام از کجا آغاز کنیم؟ از دستشویی نباید آغاز کرد.
- اما به رغم حضور کم دکتر در جمع خانواده، افکار و آرای دکتر در بین فرزندان شما به وضوح دیده می شود.
علی پس از آزادی حدود دو سال خانه نشین شده بود. احسان را به امریکا فرستاده بودیم و علی در این دو سال تا نیمه های شب با دخترها که دوازده، سیزده ساله بودند مرتباً بحث و گفت وگو می کرد. آنها در برخی جلسات پس از سال ۵۵ شرکت می کردند و کم کم به این تیپ مباحث توجه نشان می دادند. شناخت آرای شریعتی را هم آنها مثل همه هم نسلی های خود، پس از رفتن علی به دست آورده اند.
- کتاب طرحی از یک زندگی را با چه هدفی نوشتید؟
همیشه به این فکر بودم که از طریق نوشتن خاطراتم وجوهی از زندگی علی را که برای مخاطب جوان ناآشنا بود روشن کنم.
استقبالی که از این کتاب شد به دلیل پاسخ هایی بود که به این پرسش ها داده شد. این کتاب به چاپ یازدهم رسید.
- نظرتان راجع به منتقدان شریعتی چیست؟
من هیچ گاه نگاه منفی به منتقدان شریعتی نداشته ام. ولی حسادت ها و افتراها و بدفهمی ها نسبت به او آزارم می دهد. وقتی غرض و مرض نام نقد می گیرد، تسویه حساب با دیروز خود به نام حرف ها و آموزه های او انجام می شود. یک متفکر اگر نقد نشود، می میرد. شریعتی در ۴۳سالگی از میان ما رفت و طبیعتاً اگر فرصت بیشتری می داشت، مثل بسیاری از کسانی که شانس و امکان مادی تغییر عقیده را داشته اند، او هم در حوزه هایی تغییر عقیده می داد. البته کوتاه و مفید و به تمامی زیستن هم از آن دست شانس هایی است که همگی ندارند.
- نظرتان راجع به طرفدارهای دکتر چیست؟
هر کدام به سهم خود نقش مهمی در پیگیری این تفکر پس از او داشته اند. بسیاری از آنها در سال هایی که نامی از شریعتی برده نمی شد و در اوج جوانی خود برای زنده نگاه داشتن راه و سخن او تلاش کرده اند و فرصت های بسیاری را نیز به همین دلیل از دست داده اند؛ آدم هایی صادق، بی نیاز و روشن که جسارت مستقل ماندن را داشته اند و البته همه دانشجویان بی نام و نشانی که از سر وفاداری به آرمان های او نامش را زنده نگاه داشته اند. همه آنها بی نهایت برای من عزیز هستند.
- جمع بندی تان از تحمل آن همه سختی چیست؟
اینکه تحمل سختی اگر بی دریغ باشد و تبدیل به طلبکاری نشود و سهم خواهی، بی پاسخ نخواهد ماند. همین که سی سال بعد هنوز به افکار و وجوه متعدد زندگی شریعتی پرداخته می شود و حساسیت برانگیز است، برای منی که به سهم خود در زندگی او شریک بوده ام تسلی بخش است.
- آیا فکر می کردید که دکتر را به این زودی از دست بدهید؟
خیر. علی پس از آزادی از زندان دو سال بسیار سختی را گذراند. تحت تعقیب بود و کنترل می شد. می گفت در بازگشت از خانه دوستی، ماشینی می خواسته به او بزند. بار دیگر در نیمه های شب که مشغول نوشتن بود، دیده بود یک نفر از دیوار پریده پایین و تا نزدیک پنجره جلو آمده است. همیشه منتظر حادثه یی بود. خودم بارها هنگام بیرون رفتن از خانه می دیدم ساواکی ها جلوی در خانه ایستاده اند. وقتی قرار بر رفتنش شد، می دیدم که دوباره دارد امیدوار می شود. پروژه های زیادی داشت. از تصحیح کتاب هایش و تجدیدچاپ آنها و... اما یک ماه نشد. روز قبل از مرگش با او تلفنی صحبت کردم. چاره یی جز پذیرفتن این واقعه نداشتم. پس از شهادت علی از طرف نیروهای نظامی با من تماس گرفتند که هواپیما می گیریم تا جنازه استاد را به ایران بیاوریم، شاهنشاه گفتند عزای عمومی اعلام می کنیم. گفتم؛«به شاهنشاهت بگو نمی خواهد برای نویسنده یی که در زمان حیاتش، قدرت خرید یک سری کتاب های ویل دورانت را نداشت تعزیه بگیری.»
در پایان این گفت وگو، دکتر پوران شریعت رضوی را با خاطراتش، با زحمات بی دریغش، با فرزندانی که عمیقاً به آنها افتخار می کند، با خانه یی که مملو از آثار، عکس و جملات کوبیده بر دیوار خانه اش است تنها گذاشتم و به هنگام نوشتن این گفت وگو تفالی به حافظ شیراز زدم و خواجه شیرازی چنین گفت؛
بتی دارم که گرد گل زسنبل سایه بان دارد
بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد
غبار خط نپوشانید خورشید رخش یارب
حیات جاودانش ده که حسن جاودان دارد
چو عاشق می شدم گفتم که بردم گوهر مقصود
ندانستم که این دریا چه موج خون فشان دارد

پروین بختیارنژاد